środa, 22 lutego 2017

Rezerwat Wypasowy w Małych Pieninach

Pod koniec lat 40. XX wieku pojawił się pomysł utworzenia w Małych Pieninach i sąsiednim Paśmie Radziejowej tzw. Rezerwatu Wypasowego. Obejmował on tereny 4 wysiedlonych wsi łemkowskich: Szlachtowej, Jaworek, Białej Wody i Czarnej Wody. Istniejące tu łąki i pastwiska, powstałe w dużej mierze w wyniku samozadarnienia odłogowanych pól uprawnych, miały być użytkowane przez podhalańskich baców i stanowić odciążenie dla wyeksploatowanych hal tatrzańskich. Pierwszy tzw. Wielki Redyk, liczący ponad 8 tys. owiec wyruszył w 1948 roku i stanowił nie lada wydarzenie medialne!

Biała Woda w latach 50. XX wieku (fot. S. Jarosz)

Do 1951 roku wybudowano cztery ogromne bacówki wzorcowe, będące symbolem nowoczesnego wypasu. Składały się one z pomieszczeń mieszkalnych, serowni, wędzarni, obory dla bydła oraz szopy dla owiec. Na strychu znajdował się magazyn na zapasy siana. Wypas miał odbywać się na wielką skalę (około 10 tys. owiec rocznie), przy wykorzystaniu licznych usprawnień. Miał stanowić antytezę zacofanej gospodarki pasterskiej w Tatrach i wzór do zagospodarowania górskich użytków zielonych. Przy bacówkach wybudowano zbiorniki na gnojowicę, która miała służyć do nawożenia pastwisk oraz system urządzeń wodno-melioracyjnych. Zainwestowano także w drogi dojazdowe oraz trakcje elektryczne. Odbiór mleka miała zapewniać wzorcowa mleczarnia w Jaworkach.

Małe Pieniny w okolicy Jaworek w latach 50. XX wieku (fot. S. Jarosz)

Rezerwat Wypasowy był podzielony na 17 oddzielnych kompleksów, tzw. cerkli. Pierwotnie ich łączna powierzchnia wynosiła około 2,5 tys. ha, jednak na skutek regulacji granicy rolno-leśnej w 1965 roku powierzchnia wypasowa zmniejszyła się do około 1 tys. ha. Większość z nich stanowiła własność Państwowego Funduszu Ziemi i była dzierżawiona przez Związek Hodowców Owiec, który przydzielał je poszczególnym bacom. W 1952 roku w jednym z kompleksów powstał punkt badawczo-doświadczalny Polskiej Akademii Nauk, przejęty następnie przez Instytut Melioracji i Użytków Zielonych, który prowadził tutaj badania zmierzające do wypracowania najbardziej ekonomicznego i racjonalnego wykorzystania górskich użytków zielonych.
Ruiny bacówki wzorcowej pod Wierchliczką (fot. N. Tokarczyk, 2008)

Ten sposób kolektywnego gospodarowania nie zdał jednak w dłuższej perspektywie egzaminu. Wiele z zaproponowanych rozwiązań nie przyniosło oczekiwanych rezultatów. Bacowie, przyzwyczajeni do innych warunków, niechętnie korzystali z wybudowanych bacówek, nazywając je złośliwie "pałacami". Opuszczone budynki stopniowo niszczały. Bacówka pod Wysoką w latach 70. XX wieku funkcjonowała jako schronisko studenckie. Niestety w 1980 roku spłonęła i pozostały po niej jedynie kamienne podmurówki. Bacówka pod Durbaszką funkcjonuje do dziś jako Górski Ośrodek Szkolno-Wypoczynkowy. Trzecia z bacówek niszczeje pod Wierchliczką, zaś czwarta została podobnie jak bacówka pod Wysoką strawiona przez pożar. Do dziś można napotkać na tym terenie pozostałości rynienek nawadniających i resztki betonowych słupków, odgradzających poszczególne pastwiska.


Ruiny bacówki wzorcowej pod Wysoką (fot. N. Tokarczyk, 2008)

Zapraszam do obejrzenia krótkiego materiału Polskiej Kroniki Filmowej z 1950 roku, dotyczącego wypasu w okolicy Jaworek. Utrzymany w socjalistyczno-propagandowej stylistyce film dostępny jest w linku poniżej:)

Źródła informacji:
Dybczyńska K., 1964. Zagospodarowani hal w rejonie Jaworek, Wierchy 33, 192-199.
Jagła S., Kostuch R., Kopeć S., Karkoszka W., 1977. Ocena zagospodarowania i wykorzystania  terenów wypasowych w Jaworkach, Problemy Zagospodarowania Ziem Górskich 18, 47-65.
Kostuch R., 1982. Rolnictwo i pasterstwo regionu pienińskiego, [w:] K. Zarzycki (red.), Przyroda Pienin w obliczu zmian, Studia Naturae, ser. B, 30, 444-456.

poniedziałek, 20 lutego 2017

Gospodarstwa wzorcowe w Gorcach

W latach 30. XX wieku z inicjatywy Małopolskiego Towarzystwa Rolniczego oraz Krakowskiej Izby Rolniczej podjęto próbę wypracowania optymalnych metod gospodarowania na terenach górskich. W tym celu na licznych polanach gorczańskich miały powstać ośrodki doświadczalne, łączące działalność badawczą z pokazowym wypasem bydła rasy czerwonej polskiej oraz owiec. Pomysłodawcą tego przedsięwzięcia był inż. Tadeusz Twardzicki.
Gospodarstwo wzorcowe na polanie Janikówka w latach 30. XX wieku (Archiwum GPN)

Polana Janikówka w 2009 roku (fot. N. Tokarczyk)

Nowoczesne na tamte czasy gospodarstwa wzorcowe wybudowano na polanach: Ustępne, Bieniowe, Gorc Kamienicki, Stawieniec, Janikówka, Srokówki, Fiedorówka, Cederman (Goderman), Mraźnica pod Lubaniem. Każdy z powstałych kompleksów miał nieco inny kształt i rozmiar, co miało pokazać miejscowym gospodarzom, jak indywidualnie rozwiązywać kwestie pomieszczeń w zmiennych warunkach terenowych, przy różnej obsadzie zwierząt w stosunku do powierzchni wypasowej.

Gospodarstwo wzorcowe na polanie Bieniowe w latach 30. XX wieku (Archiwum GPN)

Polana Bieniowe w 2009 roku (fot. N. Tokarczyk)

Obiekty tego typu miały powstać także na innych polanach, jednak plany te, podobnie jak funkcjonowanie istniejących gospodarstw, przerwał wybuch II wojny światowej. Swojej działalności nie zaprzestał tylko ośrodek na Hali Długiej, otwarty w czerwcu 1939 roku. Zawieruchę wojenną przetrwał jedynie budynek obory na polanie Ustępne (spłonął w latach 60. XX wieku). Pozostałe obiekty zostały spalone przez hitlerowców, gdyż pełniły rolę schronienia dla partyzantów.

Hala Długa w 2009 roku (fot. N. Tokarczyk)

Po wojnie, w latach 50. XX wieku, wznowiono prace doświadczalne na Hali Długiej. Prowadził je Instytut Zootechniki, a dokładnie Stacja Owczarstwa Górskiego w Bielance. Na Hali wybudowano nowe bacówki oraz okazałą strągę. Wypas prowadzono nieprzerwanie do 1997 roku. W 2002 roku GPN wykupił polanę Wzorową od Instytutu Zootechniki, a następnie przywrócił wypas owiec.

Źródła informacji:
Popko-Tomasiewicz K., 2006. Pasterstwo, [w:] W. Różański (red.), Gorczański Park Narodowy – 25 lat ochrony dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego Gorców, Poręba Wielka.
http://www.gorczanskipark.pl/page,art,id,90,kategoria,_Gospodarstwa_wzorowe_w_Gorcach.html

niedziela, 12 lutego 2017

Skarby karpackich łąk – ostrożeń łąkowy

Ostrożeń łąkowy (Cirsium rivulare)

Gatunek ten można spotkać na otwartych, wilgotnych siedliskach o żyznych, próchnicznych glebach – m.in. na łąkach, torfowiskach, nad brzegami potoków i rzek. Tworzy własny zespół łąk ostrożeniowych (Cirsietum rivularis). Kwitnące łany ostrożenia można obserwować od maja do lipca.
Ostrożeń łąkowy na łące w Beskidzie Sądeckim (fot. N. Tokarczyk 2017)

Ostrożeń łąkowy jest ciekawym gatunkiem z etnobotanicznego punktu widzenia. Adam Szary podaje, że starożytni Grecy stosowali ostrożenie do leczenia żylaków, a ich łacińska nazwa pochodzi od greckiego słowa kirsos, oznaczającego żylaki.
Ostrożeń łąkowy na łące w Beskidzie Średnim (fot. N. Tokarczyk 2017)


Z kolei według Łukasza Łuczaja w polskich Karpatach aż do XIX wieku ostrożeń łąkowy był pospolicie jedzony na przednówku lub w czasach głodu. Miał nawet swoją ludową nazwę – szczerbacz. Liście zebrane wczesną wiosną siekano drobno i gotowano. Podawano z omastą lub ziemniakami. Gotowano go także w zupie z zieleniny, zwanej szabaga. Jako pokarm ostrożeń służył mieszkańcom Karpat także w czasie okupacji.
Płat łąki ostrożeniowej na polanie Rybna w Babiogórskim Parku Narodowym (fot. N. Tokarczyk, 2015)


Źródła informacji:
Łuczaj Ł., 2008. Zapomniane dzikie rośliny jadalne polskich Karpat: czyściec błotny (Stachys palustris), paprotka zwyczajna (Polypodium vulgare), bluszczyk kurdybanek (Glechoma hederacea) i ostrożeń łąkowy (Cirsium rivulare) [w:] Ł. Łuczaj (red.), Dzikie rośliny jadalne – zapomniany potencjał przyrody. Arboretum i Zakład Fizjografii w Bolestraszycach, s. 183-199.
Szary A., 2015. Tajemnice bieszczadzkich roślin wczoraj i dziś, Wyd. Carpathia, Rzeszów.

niedziela, 5 lutego 2017

Cioban

Jest to rumuński odpowiednik słowa pasterz. Możemy go spotkać także w spolszczonej wersji czaban lub caban, przy czym określenia te stosowano dawniej także w odniesieniu do dużych baranów i wołów.

Cioban (fot. N. Tokarczyk, 2009)

sobota, 4 lutego 2017

Skarby karpackich łąk – ostrożeń głowacz

Dziś kolejny wpis z cyklu "Skarby karpackich  łąk". Bohaterem będzie gatunek, obok którego trudno przejść obojętnie, gdyż przyciąga wzrok swoim rozmiarem oraz kulistymi, fioletowymi koszyczkami kwiatowymi...

Ostrożeń głowacz (Cirsium eriophorum)

Ostrożeń głowacz w Małej Fatrze (fot. N. Tokarczyk, 2008)

Jest to gatunek rzadko występujący, zagrożony wyginięciem. Można go spotkać na wybranych stanowiskach m.in. w Karpatach Zachodnich. W Polsce odnotowano jego występowanie w Pieninach, Tatrach, Gorcach, Beskidzie Żywieckim, a także na Pogórzu Spiskim, Działach Orawskich i Pogórzu Cieszyńskim.
Ostrożeń głowacz w Pieninach (fot. N. Tokarczyk, 2014)

Ostrożeń głowacz to roślina dwuletnia, związana z otwartymi siedliskami na podłożu zasobnym w węglan wapnia. Osiąga wysokość do 1,5 m. Kwitnie od lipca do września.
Stanowisko ostrożenia głowacza w Małej Fatrze (fot. N. Tokarczyk, 2008) 

Źródła informacji:
Mirek Z., 2012. Cirsium eriophorum (Asteraceae) na trzech nowych stanowiskach w polskiej części Tatr, Fragm. Florist. Geobot. Polon. 19(2), 564-566.