czwartek, 13 lipca 2017

Skarby karpackich łąk – bukwica zwyczajna

Bukwica zwyczajna (Betonica officinalis) lub według nowszych ujęć taksonomicznych – czyściec lekarski (Stachys officinalis) występuje pospolicie w całej Polsce. Rośnie na ciepłych i słonecznych łąkach oraz w świetlistych lasach i zaroślach – aż po regiel dolny. Nazwa bukwica wynika prawdopodobnie z podobieństwa jej nasion do orzeszków bukowych.
Bukwica zwyczajna na łące w Ropiance w Beskidzie Niskim (fot. N. Tokarczyk, 2017)

Bukwica posiada szereg właściwości leczniczych. Stanowiła więc od dawien dawna panaceum na wszelkie dolegliwości. Tak o bukwicy pisała znana przyrodniczka i popularyzatorka nauki Simona Kossak: Wśród setek ziół znanych starożytnym bukwica zajmowała poczesne miejsce. Chwalono ją w Egipcie, a pod imieniem Betonica królowała w dziełach Hipokratesa, Pliniusza i Dioskurydesa. Antoniusz Musa – wyzwolony niewolnik i lekarz, za usługi oddane cesarzowi Augustowi korzystający z przywilejów senatorskich, poświęcił jej całą książkę, we wszystkich krajach śródziemnomorskich zaś krążyło powiedzenie: "Sprzedaj tunikę i kup betonikę". Jeśli chciano kogoś szczególnie pochwalić, mówiono: "Cnót masz więcej niż bukwica".
Bukwica zwyczajna na łące w Ropiance w Beskidzie Niskim (fot. N. Tokarczyk, 2017)

Bukwicę sadzono dawniej przy domach, gdyż wierzono, że odpędza złe czary. W Słowniku Adama Fischera można ponadto przeczytać, że: na czczo użyta chroni od upicia, sok pity cudną cerę daje, a w Krakowskiem zielem tym okadza się także krowę, jeżeli mleko się psuje.

Z kolei Adam Szary – już całkiem współcześnie – podaje, że liście i szczyty kwiatostanów bukwicy służą do zaparzania aromatycznej herbaty, korzystnie wpływającej na trawienie.
Bukwica zwyczajna na łące w Ropiance w Beskidzie Niskim (fot. N. Tokarczyk, 2017)

Źródła informacji:
Kossak S., 2017. O ziołach i zwierzętach, Wyd. Marginesy, Warszawa.
Kujawska M., Łuczaj Ł., Sosnowska J., Klepacki P., 2016. Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fischera. Seria "Prace i Materiały Etnograficzne" PTL, Wrocław.
Szary A., 2015. Tajemnice bieszczadzkich roślin wczoraj i dziś, Wyd. Carpathia, Rzeszów.

poniedziałek, 3 lipca 2017

Skarby karpackich łąk – mieczyk dachówkowaty

Mieczyk dachówkowaty (Gladiolus imbricatus) należy do rodziny kosaćcowatych.  Jest to gatunek charakterystyczny dla zmiennowilgotnych łąk trzęślicowych ze związku Molinion caeruleae oraz dla dolnoreglowych łąk kośnych z zespołu Gladiolo-Agrostietum. Można go spotkać także na polach uprawnych, wśród owsa lub jęczmienia.
Ropianka w Beskidzie Niskim (fot. N. Tokarczyk, 2017)
W Polsce występuje najczęściej w Beskidach oraz na Pogórzu Karpackim, Wyżynie Małopolskiej, Nizinie Śląskiej oraz Lubelszczyźnie. Przez nasz kraj przebiega zachodnia granica zasięgu tego gatunku.
Ropianka w Beskidzie Niskim (fot. N. Tokarczyk, 2017)
Mieczyk dachówkowaty kwitnie od lipca do sierpnia. Duże walory dekoracyjne powodują, że jest on bardzo często zrywany przez ludzi. Innym zagrożeniem dla tego gatunku są zmiany tradycyjnego sposobu użytkowania łąk, dlatego też w ostatnich latach odnotowano istotny spadek liczby jego stanowisk. Obecnie podlega on ścisłej ochronie gatunkowej.
Ropianka w Beskidzie Niskim (fot. N. Tokarczyk, 2017)

Z bulw mieczyka dachówkowatego robiono niegdyś mąkę. Stosowano je także zewnętrznie na trudno gojące się rany lub jako składnik napojów miłosnych. W średniowieczu zaś stanowiły talizmany rycerskie, które miały odwracać nieszczęście na polu bitwy.
Ropianka w Beskidzie Niskim (fot. N. Tokarczyk, 2017)
Źródła informacji:
Piękoś-Mirkowa H., Mirek Z., 006. Flora Polski. Rośliny chronione. MULTICO, Warszawa.
Szary A., 2015. Tajemnice bieszczadzkich roślin wczoraj i dziś, Wyd. Carpathia, Rzeszów.

Pasterstwo – archaiczny wspólny mianownik

Ostatnio natrafiłam na bardzo piękne i według mnie niezwykle trafne słowa dotyczące pasterstwa:

Gdyby szukać jakiegoś naprawdę archaicznego wspólnego mianownika dla kultury Europy, to bez wątpienia byłoby to pasterstwo, ze swą mobilnością, różnorodnością oraz aktywnie i stale kształtowanym krajobrazem. Łąki, stosy kamieni, grupki drzew i krzewów aż po szczyty gór, ograniczone czasem ciemną linią lasu ze swym specyficznym zapachem i powiewami ciepłego powietrza...

Styczyński M., 2012. Zielnik podróżny. Rośliny w tradycji Karpat i Bałkanów. Wyd. Ruthenus, Krosno.
Wypas na polanie Rusinowej w Tatrach (fot. K. Gorazdowska, 1965)

Wypas na stokach Wielkiej Czantorii w Beskidzie Śląskim (fot. K. Kaleta, 1932)