poniedziałek, 30 stycznia 2017

W Karpatach Rumuńskich

Rumunia stanowi obecnie jeden z nielicznych krajów w Europie, gdzie ekstensywny wypas ma wciąż bardzo duże znaczenie. Stanowi on źródło dochodu dla wielu gospodarstw. Odgrywa ponadto istotną rolę w zachowaniu cennych przyrodniczo łąk i pastwisk, a także elementów kultury ludowej i tożsamości lokalnej. Ze względu na dużą powierzchnię trudno dostępnych, górskich terenów, które nie sprzyjały mechanizacji miały szansę zachować się tutaj tradycyjne formy rolnictwa.

 W Górach Fogaraskich (fot. E. Szubryt, 2009)

W Rumunii zachowały się także do dziś sezonowe wędrówki pasterskie (pasterstwo transhumancyjne). Ze względu na odległość, jaką pokonują pasterze wraz ze swoimi stadami oraz  stopień nastawienia na zbyt, można wyróżnić dwie główne formy takich wędrówek:

1) Wędrówki długodystansowe (după coada oilor) między pastwiskami letnimi położonymi wysoko w górach, a zimowymi na odległych nizinach. Pasterze wraz ze stadami pokonują dystans nawet 300 km, a wędrówka może trwać 6 tygodni w jednym kierunku. Stada (głównie owiec) są bardzo liczne, co wiąże się z nastawieniem na zbyt. Ten typ wędrówek jest obecnie bardzo rzadki, gdyż pasterzom coraz trudniej znaleźć dogodne trasy przemarszu, ze względu na postępującą urbanizację, rozwój infrastruktury drogowej i niechęć prywatnych właścicieli do wypasu na ich gruntach. Można się z nim spotkać jeszcze w rejonie Transylwanii.

2) Wędrówki krótkodystansowe (pendulare) ze wsi położonych w dolinach na letnie pastwiska w górach. Zimą, ze względu na warunki klimatyczne, stada (zarówno owiec, jaki i bydła) przebywają w zagrodach i są karmione zebranym sianem. Ten typ wędrówek jest wciąż zjawiskiem powszechnym i wiąże się najczęściej z produkcją na własny użytek.

Poniżej zamieszczone zdjęcia przedstawiają wypas w Górach Fogaraskich (Munții Făgăraș), które posiadają największą powierzchnię łąk alpejskich w całych Karpatach Rumuńskich (fot. N. Tokarczyk, 2009).











Więcej o pasterstwie transhumacyjnym w Rumunii możecie odnaleźć w:
Huband S., McCracken D.I., Mertens A., 2010. Long and shortdistance transhumant pastoralism in Romania: past and present drivers of change. Pastoralism 1(1), 55-71.
Juler C., 2014. După coada oilor: long-distance transhumance and its survival in Romania. Pastoralism 4: 4.

niedziela, 15 stycznia 2017

Carynki i "jelenie polany"

Pozostając w tematyce bieszczadzkiej, warto zauważyć, że również śródleśne polany mają w Karpatach Wschodnich swoją lokalną nazwę – carynki. Wojciech Krukar wskazuje na rumuńską etymologię tego określenia (rum. tarina – pole uprawne).

Zamieszczone poniżej zdjęcia przedstawiają polany (carynki), położone w strefie górnej granicy lasu na południowo-zachodnich stokach Krzemienia. Są to tzw. "jelenie polany". Powstały one na skutek działalności pasterskiej i były wykorzystywane jako pastwiska i łąki kośne. Po zaprzestaniu ich użytkowania, są chronione przed wtórną sukcesją lasu przez jelenie, sarny i żubry – pasące się tu i zgryzające młode sadzonki drzew i krzewów. Na mapie Bieszczadów Wysokich autorstwa Wojciecha Krukara noszą one nazwę Prysłopy.

 "Jelenie polany" na stokach Krzemienia (fot. N. Tokarczyk, 2013)

"Jelenie polany" na stokach Krzemienia (fot. D. Celiński-Mysław, 2014)

Źródła informacji:
Holly G., Winnicka B., Winnicki T., 2003. Ścieżka przyrodnicza "Rozsypaniec-Krzemień". Przewodnik, Ośrodek Naukowo-Dydaktyczny BdPN, Ustrzyki Dolne.
Krukar W., Przyczynek nazewniczy do historii osadnictwa dorzecza górnego Sanu: http://web.archive.org/…/www.bibliot…/www/pdf/przyczynek.pdf

sobota, 14 stycznia 2017

O połoninach

Bieszczadzkie połoniny podejrzewam, że każdy o nich słyszał, a niejeden miał okazję oglądać. Nie każdy jednak wie, że wiąże się z nimi wiele niewiadomych.

Widok z Połoniny Caryńskiej w kierunku Tarnicy (fot. D. Celiński-Mysław, 2014)

Terminem połonina określa się zbiorowiska łąkowe, występujące powyżej górnej granicy lasu w Karpatach Wschodnich. W przypadku Bieszczadów tworzą je w głównej mierze traworośla z dominacją trzcinnika leśnego i owłosionego, traworośla wiechlinowo-śmiałkowe, borówczyska, a także bliźniczyska.
Widok z Tarnicy w kierunku Połoniny Caryńskiej i Wetlińskiej (fot. D. Celiński-Mysław, 2014)

Tarnica (fot. D. Celiński-Mysław, 2014)

Czym więc szczególnym wyróżniają się bieszczadzkie połoniny?

Otóż występują one w strefie wysokościowej, gdzie należałoby oczekiwać roślin drzewiastych. W Bieszczadach brak jest jednak górnoreglowych borów świerkowych oraz kosodrzewiny. Górną granicę lasu, przebiegającą średnio na wysokości 1060-1180 m n.p.m., tworzą tutaj lasy bukowe i bukowo-jaworowe, przyjmujące często postać krzywulcową. W strefie ekotonowej między lasem a połoniną pojawiają się zarośla jarzębiny oraz olszy zielonej (kosej) i wierzby śląskiej. Występują one jednak lokalnie (przeważnie na północnych stokach) i nie tworzą zwartej strefy, która mogłaby odpowiadać piętru kosodrzewiny, znanemu z innych pasm górskich.


Zarośla jarzębinowe przy górnej granicy lasu na Małej Rawce (fot. N. Tokarczyk, 2014)

Geneza połonin oraz stopień ich naturalności stanowią więc od dawna przedmiot dyskusji. Liczne teorie na ten temat były tworzone już od końca XIX wieku przez naukowców zajmujących się różnymi dziedzinami, jak Emil Hołowkiewicz, Antoni Rehman, Włodzimierz Kubijowicz, Kazimierz Zarzycki, czy Adam Jasiewicz. Jedna z pierwszych teorii zakładała, że połoniny mają zupełnie antropogeniczny charakter i powstały na skutek wyeliminowania przez pasterstwo lasów świerkowych. Inna – wskazuje na wpływ ciepłych, suchych wiatrów znad Niziny Węgierskiej, ograniczających rozwój lasów świerkowych.
Krzemień (fot. N. Tokarczyk, 2013)

Obecnie powszechny jest pogląd, że połoniny powstały pod wpływem czynników naturalnych, jednak ich zasięg został znacznie powiększony na skutek działalności człowieka. Pierwotny przebieg górnej granicy lasu jest jednak trudny do odtworzenia. Z badań przeprowadzonych przez Kazimierza Zarzyckiego wynika, że górna granica lasu mogła przebiegać początkowo na wysokości 1200-1260 m n.p.m. – została więc obniżona o około 100-150 m. Teorię o istnieniu w szczytowych partiach Bieszczadów od czasów ostatniego zlodowacenia naturalnych zbiorowisk nieleśnych potwierdzają badania palinologiczne oraz obecność wysokogórskich gatunków heliofilnych. Na korzyść tej teorii przemawia także fakt, że gdyby połoniny powstały jedynie pod wpływem działalności człowieka, powinny pojawić się dopiero około XVI wieku – wraz z intensywnym rozwojem osadnictwa na tym terenie. Analiza dokumentów historycznych potwierdza jednak istnienie połonin już w I połowie XV wieku.
Goryczka trojeściowa (Gentiana asclepiadea) na stokach Tarnicy (fot. N. Tokarczyk, 2013)

Połoniny w przeszłości stanowiły teren wypasu (głównie wołów), a ich niżej położone partie użytkowano często także jako łąki kośne. Obecnie na połoninach – w związku z zaprzestaniem ich użytkowania – zachodzi proces regeneracji roślinności. Górna granica lasu podnosi się jednak bardzo powoli. Z badań przeprowadzonych przez Stanisława Kucharzyka i Macieja Augustyna wynika, że na przestrzeni 150 lat średnia wysokość górnej granicy lasu podniosła się o zaledwie 10 m.
Wielka Rawka (fot. N. Tokarczyk, 2014)

Dla zainteresowanych tematem – źródła, z których korzystałam:
Augustyn M., 1993. Połoniny w Bieszczadach Zachodnich. Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, 31, 88-98.
Kucharzyk S., Augustyn M., 2008. Dynamika górnej granicy lasu w Bieszczadach Zachodnich – zmiany w ciągu półtora wieku. Studia Naturae, 54, cz. II, 133-156.
Kucharzyk S., Augustyn M., 2012. Górna granica lasu na terenie wsi Ustrzyki Górne i Wołosate w końcu XVIII wieku, Roczniki Bieszczadzkie, 20, 15-27.
Mróz W., 2006, Zróżnicowanie szaty roślinnej przy górnej granicy lasu w Bieszczadach Wschodnich i Zachodnich, Roczniki Bieszczadzkie, 14, 45-63.
Ralska-Jasiewiczowa M., Madeyska E., Mierzeńska M., 2006. Vegetational changes in the montane grassland zone of the High Bieszczady mountains (southeast Poland) during the last millennium – pollen records from deposits in hanging peat-bogs. Vegetation History and Archaeobotany, 15, 391-401.
Winnicki T., 1999. Zbiorowiska roślinne połonin Bieszczadzkiego Parku Narodowego (Bieszczady Zachodnie, Karpaty Wschodnie), Monografie Bieszczadzkie, 4.
Zarzycki K., 1963. Lasy Bieszczadów Zachodnich. Acta Agraria et Silvestria, ser. Silvestria, 3.