poniedziałek, 27 marca 2017

Najpiękniejsze polany w Karpatach – Sucha Polana

Wciśnięta między Kamiennik i Łysinę Sucha Polana to najbardziej znana polana w Beskidzie Średnim. Przed II wojną światową stał na niej szałas pasterski. Wiosną przychodzili w te okolice bacowie z Koniny. Zabierali od okolicznych gospodarzy zwierzęta, które następnie wypasali na Suchej Polanie oraz na licznych polanach Łysiny, od których góra ta wzięła swoja nazwę, a które obecnie prawie całkiem zarosły.

Sucha Polana (fot. N. Tokarczyk, 2017)

Śladami dawnej gospodarki pasterskiej na Suchej Polanie są kwitnące wczesną wiosną krokusy. Można tu spotkać także kilka gatunków storczyków. Od 2000 roku polana objęta jest ochroną jako użytek ekologiczny.
Krokusy (Crocus scepusiensis) na Suchej Polanie (fot. N. Tokarczyk, 2017) 

W czasie okupacji bazę w tym rejonie mieli partyzanci AK. Ich działalność upamiętnia pomnik zlokalizowany w górnej części polany. Od 2001 roku odbywają się tu uroczystości podczas dorocznego Małopolskiego Zlotu Szlakiem Walk Partyzanckich.
Pomnik AK na Suchej Polanie (fot. N. Tokarczyk, 2017)

Przez wiele lat po II wojnie światowej na polanie stał budynek leśniczówki, w którym często nocowali turyści. W latach 70. XX wieku planowano tu nawet budowę schroniska turystycznego PTTK. Ostatecznie zlokalizowano go jednak na pobliskich Kudłaczach.
Widok z Suchej Polany na Pasmo Cietnia (fot. N. Tokarczyk, 2014)

Źródła informacji:
Dyląg D., Sadowski P., 2005. Beskid Myślenicki. Oficyna Wydawnicza "Rewasz", Pruszków.
Górka A., 2012. Gdzie chadzały południce? Przewodnik historyczno-kulturowy po powiecie myślenickim. Muzeum Regionalne "Dom Grecki", Myślenice.

środa, 22 marca 2017

Najpiękniejsze polany w Karpatach – Skalne

Polana Skalne rozciąga się pomiędzy szczytami Jasienia i Kutrzycy w Beskidzie Wyspowym. Jeszcze do połowy lat 80. XX wieku tętniło na niej życie pasterskie. Ostatnim bacą, który wypasał tu swoje owce, był Wojciech Opyd z Białego.
Widok z polany Skalne w kierunku Mogielicy (fot. N. Tokarczyk, 2008)

Obecnie polana nie jest już użytkowana i coraz mocniej zarasta świerkiem. Pamiątką po czasach minionych jest szałas pasterski zlokalizowany w dolnej części polany – jeden z największych w Beskidach. Dziś daje on schronienie turystom.
Polana Skalne – w dole szałas pasterski (fot. N. Tokarczyk, 2017)

W latach 60. XX wieku z inicjatywy Polskiej Akademii Nauk na polanach pod Jasieniem i Myszycą – m.in. na polanie Skalne – prowadzono badania nad kulturą pasterską Beskidu Wyspowego. Informacje zbierano od baców i owczarzy bezpośrednio "na szałasie". Jednocześnie prowadzono obserwacje codziennego życia pasterzy. Wyniki tych obserwacji można odnaleźć w publikacji Marii Lechowskiej-Bujak: Obrzędy i zwyczaje pasterskie w Beskidzie Wyspowym.
Szałas pasterski na polanie Skalne (fot. N. Tokarczyk, 2017)

Źródła informacji:
Gacek D., 2001. Beskid Wyspowy. Wyd. PTTK "Kraj", Warszawa.
Lechowska-Bujak M., 1961. Obrzędy i zwyczaje pasterskie w Beskidzie Wyspowym, Wierchy 30, 125-133.

czwartek, 16 marca 2017

Skarby karpackich łąk – goryczka żółta

Goryczka żółta (Gentiana lutea)

Jest to kolejny gatunek goryczki, który występuje na karpackich łąkach – niestety nie w Polsce. Można ją spotkać natomiast w Ukraińskich Karpatach Wschodnich. Kiedyś w sporych ilościach rosła także na Babiej Górze, jednak była tam gatunkiem introdukowanym. Jej uprawą zajmowała się w latach 60. XX wieku Stacja Badań Roślin Leczniczych PAN.

Goryczka żółta zaliczana jest do gatunków długowiecznych. Jej rozwój trwa bardzo długo – zakwita dopiero po 10-15 latach od pojawienia się różyczki przyziemnych liści.



Goryczka żółta – szkic z Koehler's Medizinal-Pflanzen (1887) oraz żywe okazy z parku narodowego Beskidy Skolskie (fot. N. Tokarczyk, 2016)

Historia używania goryczki żółtej jest bogata. Stosowano ją w leczeniu chorób żołądkowych, wątroby, płuc, reumatyzmu, anemii, ran ropnych. W Zielniku czarodziejskim Józefa Rostafińskiego możemy przeczytać, że goryczka "tak silną ma moc spajania ran, że gdyby korzenie było włożone w garniec, w którym mięso wre, tedy sztuki onego mięsa zrostą się". Szczególne znacznie przypisywano jej na Huculszczyźnie, gdzie zwano ją dżyndżurą lub skusiwnykom i wierzono, że leczy niemal wszystkie choroby.

Z długich korzeni i kłączy goryczki żółtej do dziś produkuje się różnego rodzaju specyfiki lecznicze. Łukasz Łuczaj podaje, że korzeń goryczki używany był niegdyś zamiast chmielu do piwa.


Goryczka żółta (fot. N. Tokarczyk, 2016) 

Źródła informacji:
Łuczaj Ł., 2004. Dzikie rośliny jadalne Polski. Przewodnik survivalowy. Chemigrafia, Krosno.
Rostafiński J., 1893. Zielnik czarodziejski to jest zbiór przesądów o roślinach. Akademia Umiejętności, Kraków.
Styczyński M., 2012. Zielnik podróżny. Rośliny w tradycji Karpat i Bałkanów. Wyd. Ruthenus, Krosno.
Szot-Radziszewska E., 2007. Lecznictwo ludowe Ukraińców na przełomie XIX i XX wieku. Analecta 16(1-2), 69-107.

niedziela, 12 marca 2017

Skarby karpackich łąk – goryczka trojeściowa

Goryczka trojeściowa (Gentiana asclepiadea)

Jest to jeden z kilku gatunków goryczek występujących w Polsce. Można ją spotkać w całych Karpatach – m.in. na polanach reglowych oraz łąkach subalpejskich i alpejskich. Jest to roślina niewymagająca, pomijana przez roślinożerców ze względu na gorzki smak. Tworzy kępy dochodzące do 1 m wysokości. Podobnie jak wszystkie goryczki, podlega ochronie gatunkowej.
Goryczka trojeściowa (fot. N. Tokarczyk, 2009)

Łacińska nazwa Gentiana pochodzi od imienia króla Ilirii – Gentiusa, któremu przypisywano odkrycie jej leczniczych właściwości. W materiałach zgromadzonych przez Adama Fischera można odnaleźć informację, że goryczki "zwie się w Krakowskiem świeczki, a na Podhalu świecnik". Potwierdza to Władysław Orkan w powieści Drzewiej. Pisze: "płomyki białych i liliowych gencjan, nazywano w gwarze: świeczki leśne".
Goryczka trojeściowa na stokach Tarnicy (fot. N. Tokarczyk, 2013)

Goryczka trojeściowa, jako roślina lekko trująca i niesmaczna, nie posiada przydatności spożywczej, choć jak czytamy w Słowniku Adama Fischera: "w Krakowskiem gotują gospodynie korzeń G. asclepiadae i dają pić odwar krowom, by masło było żółte". W lecznictwie ludowym goryczka trojeściowa wykorzystywana była zdecydowanie rzadziej niż goryczka żółta (Gentiana lutea), czy kropkowana (Gentiana punctata). Adam Szary podaje, że Bojkowie używali nalewkę z tendiawy (goryczki trojeściowej), jako środek chroniący przed cholerą

Z kolei Marek Styczyński w Zielniku podróżnym zauważa: "Goryczki musiały być ważną częścią kultury pasterzy, o czym świadczą tatrzańskie nazwy – Goryczkowa Ubocz, Goryczkowe Skałki. Goryczkowa Hala ma pochodzić podobno od nazwiska Goryczka... ale skąd miałoby pochodzić nazwisko?"
Kępy goryczki trojeściowej na Cyrhli Majerzowej w Gorcach (fot. N. Tokarczyk, 2014)
 
Źródła informacji:
Kujawska M., Łuczaj Ł., Sosnowska J., Klepacki P., 2016. Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fischera. Seria "Prace i Materiały Etnograficzne" PTL, Wrocław.
Styczyński M., 2012. Zielnik podróżny. Rośliny w tradycji Karpat i Bałkanów. Wyd. Ruthenus, Krosno.
Szary A., 2015. Tajemnice bieszczadzkich roślin wczoraj i dziś, Wyd. Carpathia, Rzeszów.